Dywity - wieś gminna, w bezpośrednim sąsiedztwie Olsztyna. W środku miejscowości duży kościół parafialny, p.w. św. Katarzyny.

Neogotycki kościół (zabytek kl. IV) został wzniesiony w latach 1894–1896 na miejscu późnogotyckiego. We wnętrzu znajduje się polichromia ze scenami dotyczącymi dziejów Polski i Warmii, którą wykonali H. Zepter i Brandt w 1912 r.

Ołtarz główny z płaskorzeźbami Chrystusa pochodzi z 1902 r. Ołtarz boczny prawy z obrazem Trójcy Świętej i herbem bpa warmińskiego Krzysztofa A. Szembeka (1724–1740) pochodzi z dawnego ołtarza fundowanego w 1741 r. Ołtarz boczny lewy z obrazem M.B Ubogiej. Oprócz tego kilka obrazów barokowych.

Przy kościele stoi kapliczka neogotycka z cegły, nieotynkowana. Zwieńczona jest czterema sterczynami, z których każda zakończona krzyżem i chorągiewką z datą 1890 i literami M.K. Pomiędzy sterczynami płycina w kształcie krzyża. W niszy figura NMP.

Dobre Miasto - powstało w 1329 r. Budowlą dominującą w architekturze tego warmińskiego grodu jest gotycki kościół kolegiacki (drugi co do wielkości na Warmii - 60 m dł., 27 m szer., 49 m wys.) wraz z otaczającymi go od strony rzeki zabudowaniami. Wystrój wnętrza głównie barokowy, z cennym ołtarzem głównym, amboną i chrzcielnicą. W ołtarzu bocznym wartościowa późnogotycka rzeźba Boga Ojca. Kolegiacki kościół posiada imponujące organy. Organista ma do swojej dyspozycji 3 klawiatury ręczne i 1 nożną (pedał). Dźwięki wydobywają się z 3522 piszczałek!

Warta zobaczenia jest Baszta obronna zwana "Basztą Bocianią". Jest to pozostałość po średniowiecznych murach obronnych. Nazwa baszty pochodzi od gnieżdżących się na jej szczycie bocianów. Obecnie mieści się tu siedziba Oddziału Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego „Pojezierze”, które dokonało remontu i adaptacji baszty w latach 1970-1973, wyposażając ją w stylowe meble, efektowne oświetlenie, ręcznie kute kraty i żyrandole. W Baszcie mieści się muzeum historii Dobrego Miasta. Można tu obejrzeć dawne mapy biskupstwa warmińskiego, plany miasta, fotografie i fotokopie zabytkowych obiektów i starych dokumentów, a w sezonie letnim organizowane są wystawy malarstwa, grafiki, tkaniny artystycznej, itp. Basztę można zwiedzać po wcześniejszym uzgodnieniu pod nr telefonu 616 16 05 lub 616 13 18.

Głotowo - we wsi barokowy kościół p.w. Najświętszego Zbawiciela i św. Floriana z pocz. XVIII w. W pobliżu kościoła wąwóz rzeczki Kwieli, a w nim Kalwaria Warmińska z końca XIX w., która wiernie naśladuje jerozolimską Drogę Krzyżową. Wąwóz pod Kalwarię wykonano ręcznie wykorzystując przy tym niewielki jar ze strumykiem.

W drugiej połowie XIX w. zamożny mieszkaniec Głotowa Jan Merten udał się z pielgrzymką do Ziemi Świętej. Stamtąd przywiózł pomysł wybudowania w swojej wsi kalwarii wzorowanej na jerozolimskiej. Małe kamyczki, które znalazł na Drodze Krzyżowej w Jerozolimie zabrał ze sobą jako relikwie zamierzając umieścić je w mających powstać kaplicach - stacjach.

Kalwarię zbudowano w latach 1878-1894. W murowanych z kamienia i cegły kaplicach znajdują się artystycznie wykonane rzeźby, ukazujące naturalistycznie mękę Chrystusa.

Oprócz 14 stacji Drogi Krzyżowej umieszczono tu także grotę Matki Bożej z Luordes ze źródłem oraz kaplicę modlitwy Pana Jezusa w Ogrójcu.

Licząca sobie ponad sto lat Kalwaria Warmińska w Głotowie zwana też Warmińską Jerozolimą należy do najlepszych w Polsce, zachwyca bowiem nie tylko pięknem zabytków ale i malowniczym położeniem.

Smolajny - z drogi widoczny barokowy pałac letni biskupów warmińskich z XVIII w.

Pałac wybudowany został w stylu rokoko w latach 1741-1746 z inicjatywy biskupa Adama Stanisława Grabowskiego. Był on ulubionym miejscem pobytu słynnego satyryka i bajkopisarza biskupa Ignacego Krasickiego.

Obecnie w pałacu znajduje się Zespół Szkół Rolniczych, posiadający swoje stawy hodowlane i niewielką stadninę koni.

Za pałacem stoi neobarokowy budynek, niegdyś dworek myśliwski.

Lidzbark Warmiński - miasto powiatowe nad rzeką Łyną, powstałe w 1308 roku. Przy granicy miasta, od strony Olsztyna, Krzyżowa Góra (133 m n.p.m)., punkt widokowy na miasto, ośrodek sportów zimowych.

Najcenniejszym zabytkiem jest gotycki zamek biskupów warmińskich z XIV w. Był on rezydencją wielu wybitnych osobistości Rzeczpospolitej (m. in. M. Kopernika, J. Dantyszka, St. A. Grabowskiego, I. Krasickiego). W zamku muzeum.

Wśród innych zabytków są: gotycka brama i fragmenty murów miejskich, gotycki kościół parafialny, barokowa oranżeria I. Krasickiego.

Jadąc z Lidzbarka Warmińskiego w kierunku Bartoszyc (za stadionem sportowym, wyjazd drogą nr 51) znajduje się cmentarz rumuński. W czasie I wojny światowej pochowano na nim jeńców narodowości rumuńskiej. Ale spoczywają tam także żołnierze brytyjscy, rosyjscy, włoscy, serbscy... Cmentarz powstał w pobliżu działającego w czasie I wojny światowej obozu jenieckiego. Cmentarz został niemal całkowicie zniszczony. Uporządkowano go i objęto opieką dopiero po 1989 r. Jeńcy, którzy ocaleli, postawili dla swoich kolegów pomnik-piramidę.

W Lidzbarku Warmińskim znajdował się także kirkut (cmentarz żydowski), który powstał w I poł. XIX w. i uległ całkowitej dewastacji w czasie II wojny światowej.

W odległości 12 km w kierunku wschodnim Stoczek Klasztorny, w klasztorze Bernardynów izba pamięci kard. S. Wyszyńskiego, więzionego tu w 1953 r. Stoczek klasztorny jest popularnym miejscem pielgrzymkowym.

Krosno - Wieś na Równinie Orneckiej. Położona nad Drwęcą Warmińską w odległości 4 km od Ornety. Znajduje się w niej Sanktuarium Nawiedzenia najświętszej Panny Maryi i św. Józefa.

W latach 1710-1714 zmieniono koryto rzeki, aby ołtarz główny postawić dokładnie w miejscu znalezienia figurki! Prace wykończeniowe trwały do 1759 r. Sanktuarium zawdzięcza swoje istnienie figurce Matki Bożej z Dzieciątkiem znalezionej przez dzieci nad rzeką. W 1593 r. wybudowaną pierwszą drewnianą kaplicę ku czci figurki, do której pielgrzymowali ludzie. W 1716 r. wmurowano kamień węgielny pod obecny kościół fundacji bp Teodora Potockiego, który konsekrował go w 1720 r. Projektantem był nieznany architekt z Warszawy, natomiast wykonawcą Krzysztof Reimers z Ornety. Kościół jest barokowy, murowany z cegły, o sklepieniach kolebkowo-krzyżowych. Wieże zakończone hełmami pokrytymi blachą miedzianą w 1927 r. W szczycie fasady kopia popiersia Matki Bożej z Dzieciątkiem otoczona glorią z główkami aniołków i promieniami, wykonana z brązu w 1941 r. Wnętrze kościoła pokrywa neorokokowa polichromia z 1903 r. Całość dopełnia doskonała snycerka barokowa i neobarokowa w postaci ołtarzy, tabernakulum, ambony, ław, konfesjonałów, figur świętych i innych sprzętów wystroju. Kościół na zewnątrz otoczony jest krużgankami z czterema narożnymi kaplicami pokrytymi kopułami z latarniami.

Orneta - miasto na Równinie Orneckiej, położone między rzekamą Drwęcą Warmińską i potokiem wypływającym z j. Mieczowego. Orneta powstała w 1308 r. Zachował się średniowieczny kształt miasta z fragmentami murów obronnych.

Na rynku stoi gotycki ratusz, w sygnaturce najstarszy dzwon na Warmii z 1384 r. z napisem łacińską minuskułą i datą 1384 r. Ratusz powstał w 1351 r. na miejscu dawnego domu kupieckiego.

W pobliżu rynku znajduje się gotycki kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty o bazylikowej konstrukcji. Kościół został zbudowany w latach 1338-1349. W XV w. dobudowano kaplice boczne, które z czasem otrzymały ozdobne szczyty, nadające budowli niezwykle malowniczy wygląd, podkreślony ceramicznym detalem architektonicznym. We wnętrzu budynku na uwagę zasługują liczne zabytki: ołtarz główny z 1744 roku, żyrandol z 1576 roku, barokowe ołtarze boczne (św. Elżbiety Węgierskiej, św. Katarzyny Aleksandryjskiej, Serca Pana Jezusa), ambona z 1744 roku. Liczne są ołtarze umieszczone przy filarach: ołtarz NMP Różańcowej z 1761 roku, ołtarz św Józefa. Wewnątrz znajduje się również gotycki krzyż z XV wieku oraz mosiężny lawaterz (naczynie z wodą do obmycia rąk podczas Eucharystii). Znajdują się też gotyckie malowidła ścienne (m.in. Koronacja Marii z końca XIV w.), a ponadto liczne malowidła z XV w.

W Ornecie ponadto cerkiew św. Mikołaja. Pierwotnie był to kościół ewangelicki wybudowany w latach 1829-1830, zapewne wg projektu Karla Friedricha Schinkla. Po 1945 r. został przekazany cerkwi prawosławnej.

Z pewnością warte zobaczenia są także majestatyczne budynki po byłej jednostce wojskowej.

Ciekawostką jest, że w Ornecie przez dziesięciolecia PRL-u produkowano furmanki! Ornecka Fabryka Wozów była popularna w całej Polsce i w... Chinach, do których eksportowano pojazdy. Fabryka przestała istnieć w 1992 r.

W Ornecie znajdował się niegdyś Zamek biskupi (obecnie szkoła). Powstał on w I poł. XIV wieku. Był siedzibą biskupów warmińskich aż do 1772 roku, a więc do I rozbioru Polski. Przebudowany w pierwszej połowie XVII w., a potem w XVIII w. został ostatecznie rozebrany w wieku XIX przez władze pruskie, które - podobnie jak to było np. w Barczewie - urządziły w miejscu starego zamku szkołę. Do dzisiaj zachowały się fragmenty murów zamku w nowej zabudowie, ale tak naprawdę jedyną widoczną pozostałością są gotyckie piwnice.

Pieniężno - miasto nad rzeką Wałszą. Prawa miejskie uzyskało w 1312 r. Zniszczenia wojenne z 1945 r. widoczne są do tej pory. Rynek starego miasta, z gotyckim ratuszem w środku, otoczony jest nowymi budynkami. Nieopodal rynku neogotycki kościół parafialny z 1895 r. o unikalnym pięcionawowym wnętrzu. Za kościołem ruiny zamku kapituły warmińskiej.

Schodami przy kościele można zejść do Doliny Rzeki Wałszy - uroczego rezerwatu przyrody i ścieżką dojść do odległego o około 3 km Muzeum Misyjno-Etnograficznego w seminarium Werbistów. Misjonarze prowadzą działalność misyjną w 60-ciu krajach świata. W seminarium uczą się ludzie z całego świata: Białorusini, Chorwaci, Indonezyjczycy... Muzeum powstało z pamiątek, które misjonarze przywożą z krajów świata.

Morąg - miasto w płn.-wsch. części Pojezierza Iławskiego, prawa miejskie uzyskało w 1327 r. Warto zwrócić uwagę na pałac Dohnów z XVI w. (obecnie Muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera).  Johann Gottfried Herder spędził w Morągu 18 lat. Był on niemieckim filozofem, który cenił Polskę, potępiał rozbiory, a w swoich pracach nieco uwagi poświęcił kulturze słowiańskiej. Będą w Morągu warto jest poświęcić chwilę na obejrzenie skonstruowanego w 1741 r. słonecznego zegara, znajdującego się przed pałacem Dohnów. Zegar jest kolumną z piaskowca, zwieńczoną kulą. Niegdyś był to zespół wielu zegarów, których przeznaczenia nie znamy do dzisiaj.

W Morągu znajduje się gotycki ratusz z XV w., a przed nim 2 potężne armaty z 1864 r. Niestety działa nie przyniosły nikomu spodziewanej pomyślności w walce. Powstały one w Belgii i używane były przez armię francuską w wojnie z Prusami. Armii pruskiej udało się przejąć armaty, a ponieważ armia zdobyła ich tak wiele, postanowiono wykorzystać je jako swoiste pomniki. I tak działa trafiły do Morąga. Dalsza ich historia związana jest z II wojną światową, kiedy to zostały (podobno jako jedyne armaty w Polsce) wycelowane w kierunku wschodnim. Zabytkowe działa brały także udział w agitacji  z 1998 r., kiedy to morążanie przewieźli je do Warszawy pod Urząd Rady Ministów i domagali się reaktywowania powiatu. Jak się domyślamy, bez skutku. 

W Morągu należy również zwiedzić gotycki kościół parafialny z XIV w.

Niedaleko kościoła parafialnego znajduje się XIII-wieczny zamek krzyżacki (obecnie własność prywatna), z którego pozostały jedynie zabudowania północno-zachodniego skrzydła zamkowego.  Do lat 90. XX w. mieściło się tam kino. Po przejęciu zamku w ręce prywatnego inwestora, ruszyły prace remontowe i rekonstrukcyjneo. Odkopano dawne fosy i piwnice. A w dawnej sali kinowej dokonano niesamowitego odkrycia. Po zerwaniu sufitu okazało się, że drewniany strop dawnej reprezentacyjnej izby zamowej krył dobrze zachowane XVI-wieczne polichromie!